Terugblik: Paradijs: Canto 22

Ik blikte omlaag door alle zeven sferen,
en toen ik de aardbol zag heel in de diepte,
zo klein en zo gering, glimlachte ik even.

En loof ik hem, die al het goed der wereld
voor niets beschouwt; 'n wijze is in mijn ogen
hij die met ziel en zinnen streeft ten hemel. -

Latona's dochter zag 'k in gloed ontstoken,
vrij van de vlekken, die mij oorzaak waren,
dat ik eens dacht aan ijle en dichte stoffen.

En, Hyperioon," bier kon ik verdragen
't licht van uw Zoon; en 'k zag hoe zich bewogen
rondom hem en dichtbij, Dione en Maja.

En ook verscheen mij tussen Zoon en Vader
de milde Jupiter; en 't werd mij helder,
hoe wij omlaag hun plaats vaak zien verandren.

En alle zeven deden zij me blijken,
hoe groot ze zijn en met wat spoed ze wentlen
en welk 'n afstand alle houdt gescheiden. (Kops, canto 22, 133-150)

In de hemelsfeer van Saturnus ontmoet Dante de oprichter van de benedictijnerkloosters, Benedictus van Norcia. De man moppert over de teloorgang van het kloosterleven in de tijd van Dante. 

Roversholen

De kloosters zijn roversholen geworden waar de pijen van monniken, zakken zijn geworden om meel te dragen. De nederigheid waarmee hij en vele anderen zijn begonnen, is verruild voor hebzucht en begeerte. Terwijl alles wat de kerk toebehoort, van de armen is. 

Een goed voornemen op aarde is sneller weg dan dat een kiemende eikel erover doet om een vruchtdragende boom te worden. Een prachtige vergelijking van de kloostervader.

De ladder op

Benedictus vertelt Dante ook waar de ladder hem zal brengen: in de sfeer van de sterren. Daarom kan hij het einde niet zien. Dante straalt helemaal uit dat hij de ladder wil gaan bestijgen. Een wenk van Beatrice is genoeg om haar achterna te gaan omhoog. 

Ondanks zijn sterfelijkheid merkt Dante dat hier alles goed kan zien en volgen. Zijn leidsvrouw vertelt hem dat hij zo dicht bij God is, dat zijn blik aan helderheid en scherpte wint.

Uitzicht

Daar bovenaan de ladder hebben ze een uitzicht, waar menig ruimtereiziger jaloers op zal zijn. Dante ziet de aardbol. Inderdaad een bol. Van Cicero heeft Dante geleerd dat de aarde rond is en als een bol door het heelal zweeft. Hij ziet de maan bij de aarde, zonder de vlekken die hem eerder opvielen. Ook ziet hij de andere planeten en sferen waar hij net geweest is: saturnus, jupiter, mars, de zon, venus en mercurius.

Een ruimtelijke blik meer dan 6 eeuwen voor een mens in de ruimte is geweest.

de laatste trede

geeft het uitzicht overzicht

hoe kwetsbaar wij zijn

Literatuur

De vertaling hierboven is van C. Kops uit 1930. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik varieer de citaten uit de vertalingen die ik bezit in boekvorm of digitaal.

Hoe hoger hoe mooier: Paradijs: Canto 18

Ik wende mij toen rechts, om Beatrix,
door haar woorden of gebaren,
te vernemen wat mijn plicht was.
En ik zag haar oog zo zuiver en zo blijdzaam,
dat haar aanschijn al het andere en haar eigen
vorig aanschijn overtrof.
Zoals de mens, van dag tot dag meer
vreugde smakend in het oefenen van het goed,
bemerkt dat zijn deugd vooruitgaat,
Zo bemerkte ik aan het schoner worden
van dat wonder, dat mijn wenden,
samen met de hemel, groter was van omtrek.
En zoals het aanschijn van een vrouw,
dat van de last der schaamte ontlast wordt,
in een ogenblik van rood tot wit weer wordt,
Zo verscheen zij in mijn ogen, door de zachte
glans der zesde ster, die wit is en ons in haar
schoot ontvangen had. (Haghebaert, Canto 18, 52-69)

Dante luistert naar het vervolg van het verhaal van zijn bet-overgrootvader Cacciaguida. Het gaat over wie hier nog meer allemaal zijn in deze hemelsfeer van Mars. Hij hoort van Karel de Grote, Jozua en Godfried van Bouillon. Allemaal mensen die hebben gestreden voor het geloof.

Als zijn verre voorvader uitgesproken is, keert hij terug naar het koortje dat aan het zingen is. Er klinkt een loflied tot God en Dante kijkt naar Beatrice. Hij ziet al kijkend naar haar dat ze steeds mooier wordt. Hij raakt betoverd door haar schoonheid.

Andere hemelsfeer

Met toenemen van Beatrices schoonheid komen ze weer in een andere hemelsfeer: die van jupiter. De verteller schrijft over de schoonheid van Beatrice in de vorm van witheid. Hij vergelijkt het hoe ze als ze ongesteld is geweest weer wit wordt. Hier schuilt ook de reinheid en misschien ook wel de vruchtbaarheid.

Het is de vergelijking met de kleuren van de planeten Mars en Jupiter, rood en wit. Een mooi poëtisch effect dat de verteller hier oproept. Net als de verwijzing naar de vrouwelijke schoot. Elementen die bij Jupiter horen, de vonken van de liefde die telkens toenemen hoe hoger Dante met Beatrice komt. Zij is voor hem de graadmeter. Zij spreekt de taal die hij verstaat. Onontbeerlijk hier in de hemel als sterveling.

Adelaar

Ook hier vergelijkt Dante het licht met opspattende vonken van het vuur. Zijn het in de eerdere canti de opspattende vonken in het gloeiende vuur. In dit deel van de hemel gaat het er wat ruiger aan toe. Uit de presentatie van de letters vormen de zielen met hun lichtjes samen een adelaar.

je ziet haar ogen

glinsteren voor wat er komt

steeds een tint voller

Literatuur

De hier gebruikte vertaling is van Haghebaert, herzien en ingeleid door Rob Antonissen in 1947. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik wissel de citaten af uit deze vertalingen.

Hoger sfeer: Paradijs: Canto 14

Gelijk de einder bij het ochtendklaren

Werd plotseling de kring door licht omlijnd

Waarvan de kracht zijn glans kon evenaren.

Zoals des avonds, als de zon verdwijnt,

Reeds hier en daar een ster wordt waargenomen,

Soms zo onscherp dat zij een droombeeld schijnt,

Zo zag ik lichten uit de ruimte komen

En zachtjes deinend in een grote kring

Rondom de beide geestenkransen stromen.

O door de Geest verleende fonkeling!

Zij was te fel voor mijn gezichtsvermogen:

Ik boog mijn hoofd voor deze schittering.

Toen kreeg ik Beatrice in het oog, en

Zij was zo mooi en blij dat deze keer

Haar beeld mij niet gevolgd is, maar vervlogen.

Haar aanblik gaf mij toen de kracht om weer

Omhoog te kijken: ik was opgeheven

Met mijn geliefde naar een hoger sfeer. (Cialona en Verstegen, canto 14, vers 67-84)

Aan het begin van deze canto zijn Dante en Beatrice nog in de sfeer van de zon. Hij ontmoet de grote koning van het Verenigd Koninkrijk Israël: Salomo. Hier krijgt Dante een stukje theologie uitgelegd over de goddelijke genade. Gedreven door het licht en vuur van God bereikt de ziel de opperste gelukzaligheid. Alle zalige zielen die zich rond Salomo hebben verzameld, beamen zijn verhaal.

Dan ziet Dante hoe het licht verandert. De vergelijking met de zonsopkomst en daarna de zonsondergang. Het bijzondere natuurverschijnsel dat mij elke dag weer verbaasd. Hoe het licht langzaam opkomt en 's avonds weer verdwijnt. De sterren zijn eerst heel vaag te zien. Het lijkt wel of je even je bril moet opdoen om ze beter te kunnen zien. Het schijnsel versterkt en uiteindelijk zie je het luid en duidelijk.

Schittering

Dat gebeurt hier ook. Dante kan al het licht dat hier heerst, niet vatten. Hij wendt zijn gezicht af van al de schittering die om hem heen hangt. Dan is Beatrice zijn begeleider. Ze helpt hem om al die goddelijke genade aan te kunnen. Een sterveling kan de hoeveelheid licht die hier schijnt, niet vatten. Dante kijkt aandacht naar Beatrice.

Ze is weer mooier geworden. Ze ziet er elke hogere hemelsfeer nog mooier uit. En dat zijn ze ook. Ze zijn nu in de sfeer gekomen van Mars. Bijzonder hoe Dante al deze ruimtereizen weet te vatten in zijn verhaal. Het is eigenlijk pure Fantasy en Science Fiction die hij hier bedrijft.

Sfeer van Mars

De sfeer van Mars treft de verteller weer heel mooi. Hij verwijst naar de melkweg en de tintelende lichten. Alle hemellichamen bewegen zich mooi in hun eigen banen. De verteller vermengt de wetenschap met het geloof. Hij vergelijkt het met de stofdeeltjes die je ziet dwarrelen door het binnenvallende zonlicht. Zo ziet de verteller alle hemellichamen dwarrelen door het uitspansel, maar toch zit er een regelmaat in.

haar ogen lichten

op wat strakjes komen gaat

hemels genoegen

Literatuur

De hier gebruikte vertaling is van Ike Cialona en Peter Verstegen uit 2013, 1e druk is van 2000. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik citeer naar hartenlust uit de vele vertalingen die ik in boekvorm of digitaal bezit.

Chiasme: Paradijs: Canto 11

O zinnelooze kommernis der stervelingen

hoe gebrekkig zijn de sluitredenen 

die u de vleugelen doen neerslaan.

Deze joeg de jura, en die de aforismen

na, en gene streefde naar 't priesterambt

en deze wilde baasspelen met geweld of met sofistery

En die ging op roof, en gene in de politiek

en deze, van vleeschelijke lust bevangen,

matte zich af en een ander gaf zich aan lediggang over:

Terwijl ik, van alle dergelijke dingen los,

met Beatrice omhoog in den hemel was

zoo heerlijk verwelkomd. (Van Delft, Canto 11, vs 1-12)

De canti 11 en 12 vormen een 2-eenheid. Ze hebben een relatie met elkaar en wisselen in de structuur een bijzonder effect. Het staat bekend als een chiasme. De lofprijzingen voor Fransiscus en Dominicus kruisen elkaar. 

En bijzonder is dat de dominicaan Thomas van Aquino de lofprijzing doet voor Franciscus en dat de franciscaan Bonaventura van Bagnoregio de lofprijzing doet voor Dominicus. Het hoogtepunt van deze kruisvorm, maar in Dantes tijd was het gebruikelijk in Italiaanse kerken.

Insomnia

Het chiasme in de Nederlandse poëzie is vooral bekend van J.C. Bloems gedicht 'Insomnia':

Denkend aan de dood kan ik niet slapen

En niet slapend denk ik aan de dood

Dante doet iets soortgelijks. Hij verwijst in het begin naar het einde. Hij opent deze canto met het beeld van het klapperen van de vleugels. Het gaat over het geredeneer van mensen. Het brengt ze naar beneden in plaats van omhoog. Zoals een vogel doet klapperen in paniek, waarmee hij alleen maar meer naar de grond getrokken wordt.

Aardse sores

De verteller spreekt hier over zijn eigen ervaringen in het paradijs waar hij nu vertoeft. Beatrice laat hem zien dat alle aardse sores wegvallen in het hiernamaals. Geen zorgen over de dag van morgen, maar ervaren in het hier en nu. Het helpt hem om anders in het leven te staan na dit alles.

Daarna is Thomas van Aquino weer aan het woord, vanuit de kring van 12 lichtjes om de zon. Hij vertelt over het leven van de heilige Franciscus. Hij vormt met Dominicus een 2-eenheid hier in de Goddelijke komedie. Franciscus als symbool voor het loslaten van het aardse, een bewuste keuze voor armoede en de liefde voor de medemens.

de brede vleugels

van Beatrice spreiden zich

een hemels' geluk

Literatuur

De hier gebruikte vertaling is van A.J.H. van Delft uit 1921. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik varieer de citaten uit de vertalingen die ik bezit in boekvorm of digitaal.

Halo: Paradijs: Canto 10

’k Zag vuren om ons, in een krans gebogen,
en zoeter dan hun glans was voor ’t gezicht,
heeft hun gezang ons innerlijk bewogen.

Zoo ziet ge, als in de lucht zich ’t vocht verdicht,
soms om Latone’s kind een gordel weven,
waarvan zijzelf de draden houdt en richt.

In ’s hemels hof waaruit ’k mij heb begeven,
bevindt zich zooveel kost’lijk schoone vreugd,
dat men daarbuiten die niet kan beleven;

’t gezang dier lichten is zulk een geneugt’.
Hij, tot wiens vlucht geen vleugels kracht verleenen,
heeft op ’t verhaal eens stomme zich verheugd.

Toen zingend nu die zonnen, die daar schenen,
driemaal gedraaid zijn om ons in een kring,
als sterren gaande om vaste polen henen,

geleken ’t vrouwen, wier gedans niet ging
ten eind, die stilstaand spanden hare zinnen,
opdat elkeen de nieuwe wijze ving. (Oyen-Zeeman, canto 10, vs. 64-81)

Kijk omhoog, schrijft de verteller, en zie hoe de hemellichamen elkaar kruisen in hun tocht door de ruimte. Het is natuurlijk afhankelijk waar je staat. Soms zie je de planeten tegelijkertijd aan de hemel staan, maar wel miljoenen kilometers van elkaar. Het gezichtspunt vanaf de aarde laat ze nu tegelijk zien.

Schuine cirkel

Dante heeft het over een schuine cirkel die de planeten draagt. De banen van de planeten rond de zon waren nog niet vanzelfsprekend. Dat komt vele eeuwen later met Copernicus opmerking dat de aarde rond de zon draait en niet andersom zoals de Middeleeuwers nog denken. Ook dat is maar vanaf welk gezichtspunt je het bekijkt. Vanaf de aarde lijkt alles om de aarde te draaien.

Wel is Dante zich heel bewust van de afhankelijkheid van de planeten en met name de zon. Zij zorgt voor levenskracht. Ook vervullen zon en planeten een belangrijke rol in de hemel. Niet alleen in de hemel van Dante, ook de zintuigelijke hemel. Zo overpeinzend laat de verteller de lezer achter. Nu moet je het zelf verder maar overdenken, zegt hij. Het is net als met een maaltijd die ik heb klaargemaakt, je moet het wel zelf opeten. En ik moet weer verder.

Hogere hemelsfeer

Ik ga met hem mee. Zonder het in de gaten te hebben, is Dante een hemelsfeer verder gestegen. Die van de zon. Hij merkt op dat alles hier lichter wordt. Ook het gelaat van Beatrice gaat op in het felle zonlicht. Dante is erg dankbaar dat ze hem hier gebracht heeft. Bedank de zon van de Engelen, God, maar dat hij je hier gebracht heeft bij de stoffelijke zon. Als hij dat doet, gaat hij zo op in zijn dankbaarheid voor God dat hij Beatrice helemaal vergeet.

Dante ziet iets bijzonders gebeuren, er komt een halo om de zon van verlichte geesten. Hij vergelijkt het met een halo rond de maan als het mistig is - de lucht zwanger van damp. Zo versterkt het licht van de geesten die hem tegemoet komen de krachtige zon. Het zal ongetwijfeld met het normale mensenoog niet te zien zijn. Dat geldt voor meer dingen, zoals  edelstenen of het wonderschone gezang dat Dante hoort. Je zou het wel willen meenemen naar de aarde, maar het is zo mooi dat dit onmogelijk kan.

Lichten rond de zon

De lichten rond de zon stellen zich voor aan Dante. Het is de beroemde kerkgeleerde Thomas van Aquino. Nog altijd een zeer bekende Middeleeuwse denker. Hij is nog niet zo heel veel jaren dood als Dante hem hier tegenkomt. In zijn gezelschap zijn 11 andere helden, waaronder Aquino's leermeester Albertus van Keulen. Daarna stelt hem Dante voor aan de anderen. Veel 12e eeuwse geleerden, maar ook Boëthius, Isidorus, Dionysius de Areopagiet en zelfs koning Salomo.

de zon spint zwakjes

planeten draden van licht

een krans van helden

Literatuur

De geciteerde vertaling is van Betsy van Oyen-Zeeman uit 1932. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Afwisselend haal ik er 1 uit deze trits vertalingen.

Venus: Paradijs: Canto 8

 

Van haar, aan wie ik d'aanvang kon ontleenen,

Kon men den naam aanwenden voor de sterre,

Wier achterhoofd of brauw de Zon beschenen.

Dat 'k in haar steeg, bleef van mijn aandacht verre,

't Geloof er in te zijn, heeft mij geschonken

Mijn Donna, naar wie — schooner — d'ooge' opsperren.

En naar men boven vlam ontwaart de vonken,

Een stem uit koor ons méér zijn klank doet blijken,

Als één rekte' en van d' and're trillers klonken,

Zag in dit licht ik andr'e lichtjes strijken,

Die sneller, trager gaand' in kring ons pralen,

Al naar hun blikken -meen 'k - in 't Eeuw'ge reiken. (Rensburg, Canto 8, vs 10-21)

Haast ongemerkt arriveert Dante in de 3e hemelsfeer: Venus heerst hier. Hij merkt het meteen aan Beatrice die aan schoonheid wint. Dat komt natuurlijk door de sfeer die hier is. Dat is er eentje van liefde en warmte. De gestorvenen hier, zijn allemaal het toonbeeld van liefde. Hun hele leven heeft ervoor gediend.

Liefdespijlen

De verwijzingen die Dante maakt naar de godin van de liefde, zijn prachtig. Hij heeft het over de engelachtige figuur Cupido. De eerste is nog altijd bekend om de liefde. Hij schiet met zijn liefdespijlen rond en vervult je met liefde. Dat is wat hier ook gebeurt.

Maar het is hier wel de hemel. De lustwekkende, zinnelijke liefde die Venus ook zo kenmerkt, vind je hier niet. De schoonheid is wel overal te vinden in dit deel van de hemel. De engelen en serafijnen laten zich in goddelijke flitsen zien. 

Ongekende schoonheid

Het schittert en flitst overal om Dante heen. De engelen zingen hosanna en andere mooie liederen. De muziek is van een ongekende schoonheid, schrijft de verteller.

In dit deel van de hemel spreekt Dante met Karel Martel, de koning van Hongarije die hij wel kent. Hier krijgt hij uitleg over de beweging van de hemellichamen en hoe de liefdespijlen alles in beweging brengen en houden.

Iedereen anders

De geordende samenleving is nodig, stellen Dante en Martel. Wel moet iedereen anders zijn. De kracht van de samenleving zit in hoe mensen van elkaar verschillen. Ieder geeft daarmee zijn eigen waarde aan de maatschappij. Een inclusieve samenleving. Iedereen telt. Ongeacht wie hij, zij of hen ook is.

De woorden van de Hongaarse vorst vervullen Dante met grote blijdschap. Ook zoiets hier in de hemel. Je wordt helemaal blij en enthousiast. Geen enkel ding valt hier uit de toon.

Venus rondingen

schitteren in de ruimte

tinten vol schoonheid

Literatuur

De gebruikte vertaling is van Rensburg uit 1908. Er zijn een heleboel vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik varieer de citaten uit deze verschillende vertalingen.

De 4 elementen: Paradijs: Canto 7

 

Gij zegt: ik zie al de elementen aan

Verderf ten prooi, het vuur, de lucht, het water 

En de aarde; en allen duren slechts een tijd;

En allen zijn toch scheps'len, en zij moesten

Dus vrij zijn van verderf. 't Land, waar gij zijt,

Zoo rein, en de Eng'len, broeder! zij slechts kunnen

Geschapen heeten in volmaakt bestaan;

Maar de elementen die gij noemt en wat er

Al meer uit voortspruit, vorm ontleenen ze aan

Geschapen kracht, geschapen is hun stof, ook

De kracht, die vorming aan de sterren geeft.

De ziel van dier en plant trekt uit verbindt'nis,

Waarin zij met de heil'ge lichten leeft,

Straal en beweging. Maar de hoogste Goedheid

Stort zonder middel u uw leven in, 

En hare liefde mee , zoodat gij steeds verlangen

Naar haar gevoelt. (Thoden Van Velzen, Canto 7, vs 104-120)

Keizer Justianus vliegt zingend weg met een dubbele lichtkrans om hem heen. Dante blijft met Beatrice achter. Er kleeft een grote vraag aan hem, waar hij niet uit komt. Het probleem van de erfzonde en verlossing. 

Eeuwen afgetobd

Een probleem waar eeuwen over afgetobd is. In de Middeleeuwen draait het om dit vraagstuk en in de latere eeuwen ook. Het levert veel kerkscheuringen op, waaronder de keuze van Luther om zich af te scheiden. Maar ook binnen de protestanten heerst dit probleem.

Heeft Beatrice nu het antwoord. Ze doet een poging ertoe. Het leidt tot een diepzinnig theologische exposé. Ik raak ergens verward in het draadwerk dat Beatrice in haar retoriek bouwt. Je merkt wel dat Dante goed in de klassieken zit. 

De gedachte dat dit alleen voorbehouden is aan mensen van de Renaissance, is echt een misvatting. Net als dat je Dante niet tot deze stroming kunt rekenen, daarvoor leeft hij gewoon te vroeg.

Tijdelijk en eeuwig

Dan doemt er tegen het einde opeens een stuk op, dat best wel de moeite waard is. De tijdelijkheid en de eeuwigheid. Het oprichten van tijdelijke bouwsels vind ik persoonlijk altijd heel lastig. Je moet toch als je iets bouwt aan de langere termijn denken. 

Een hele wereldtuinbouwtentoonstelling oprichten en een halfjaar alles wat er staat weer afbreken, past niet in mijn idee hoe je de wereld mooier kunt maken. Dan maak je de wereld mooier en breek je het bijna meteen weer helemaal af. Ik snap dat niet.

4 elementen

Dante spreekt over de tijdigheid van de aarde. De 4 elementen, vuur, water, lucht en aarde, haalt hij aan. Het is er allemaal tijdelijk, tot God weer terugkomt. Alles behoort tot de schepping, stelt Beatrice. Wat je ziet op de aarde, maar ook wat je hier ziet in de hemelen. Het is allemaal geschapen voor om hem te eren. 

Hier geeft Beatrice de planten en dieren iets mee van de levenskracht om hen heen. De mens wordt rechtstreeks gevoed door God. In de mens schuilt het voortdurende verlangen naar hem. Dat verklaart ook de opstanding. Alles verwijst naar onze voorouders Adam en Eva.

de elementen

aarde, water, vuur en lucht

vieren de schepping

Literatuur

De gebruikte vertaling is van Thoden van Velzen uit 1874. Er zijn een heleboel vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Ik wissel de citaten af uit deze enorme hoeveelheid vertalingen.

Mercurius: Paradijs: Canto 5

 

Maar als een pijl die in de roos reeds doel treft

voordat tot rust gekomen is de pees,

zo snelden zij en ik op 't tweede rijk af.

Mijn Vrouwe straalde hier zo'n blijdschap uit

toen ze in het licht van deze hemel opging

dat meer nog op ging lichten de planeet

En als die ster verschoot, als díe al lachte,

hoe ík dan, wie 't verschieten toch als mens

van onbestendige aard, is aangeboren..!

Net zo als in een vijver, kalm en klaar,

elk ding van buiten vissen toe doet schieten,

wanneer zo'n vis maar denk dat 't voedsel is,

zo zag ik hoe wel meer dan duizend lichten

op ons af schoten, en eenstemmig klonk:

'Hij daar zal onze liefde nog vergroten!' (Brouwer, Canto 5, 91-105)

Eerst legt Beatrice aan Dante uit hoe het komt dat ze zo'n fonkelende goddelijke straling heeft. Hij is er nauwelijks tegen opgewassen. Het is de goddelijke liefde die haar vervult en die levende mensen hoogstens heel zwakjes kunnen uitstralen. 

Beatrice straalt ten volle de liefde van God uit. Ze is daarmee oogverblindend voor Dante en nauwelijks aan te kijken. Het licht is te fel voor hem. Zijn ogen kunnen het niet aan.

Veilige route

Het antwoord op Dantes vraag blijft op de veilige route. Doe vooral goede dingen, leef de geloften na maar ga er ook niet kortstondig mee om. Dat levert vooral problemen op zoals Jeptha die zo onbedoeld zijn dochter offerde en Agamemnon offert het mooiste dat hij heeft. Ook een dochter, namelijk Iphigenia. Vondel brengt in 1659 in zijn toneelstuk Jeptha of Offerbelofte ook de verhalen uit de bijbel en de Griekse mythologie bij elkaar.

Als Beatrice uitgepraat is, schieten Dante en zij met de snelheid van het licht door het hiernamaals. Ze komen aan in het 2e hemelrijk, onder invloed van de planeet Mercurius. 

Kleurrijk Mercurius

De planeet die het dichtste bij de zon staat is in Dantes tijd niet zo bekend. Er werd altijd verondersteld dat de planeet bruingrijs was, maar na een bezoek van de ruimtesonde Messenger in 2013 blijkt het landschap van de planeet buitengewoon kleurrijk te zijn in alle tinten blauw, wit en oranje.

Er komen allemaal lichtende wezens op Dante en Beatrice af als ze het hemelrijk bereiken. Ze verwelkomen hem met de roep dat de hun liefde zal toenemen bij het zien van de levende Dante. Ze dagen hem uit om te vragen wat hij wil. Het mag. Ook van Beatrice. Daar maakt hij kennis met een bijzondere verschijning die nog niet meteen zijn naam wil prijsgeven.

vlak voor de zon straalt

een planeet zijn eigen licht

duizenden geesten

Literatuur

De hier gebruikte vertaling is van Rob Brouwer uit 2002. Er zijn vele vertalingen van Dantes meesterwerk in het Nederlands verschenen. Naar believen wissel ik de citaten af uit deze enorme hoeveelheid vertalingen.

Tweestrijd: Paradijs: Canto 4

Bij twee gerechten, evenzeer verlokkend
en op één afstand, sterf men eer van honger
Dan dat de keus van 't eene een bete toelaat.

Zóó staat een lam onthutste bij twee begeer'ge
En wilde wolven, vreezende voor beiden;
Zoo staat een jachthond bij een tweetal hinden.

Vandaar dat ik, door onderscheiden twijfel
Gelijk geschokt, mij-zelven over 't zwijgen
Noch prijs noch laak, dewijl 't noodzaaklijk was.

Ik zweeg dan; maar mijn wensch was me op 't gelaat
Geschilderd, en mijn vragen evenzeer
Veel warmer dan in woorden uitgedrukt. (Kok, Canto 4, vs 1 - 12)

Dante is in tweestrijd. De verteller vergelijkt het met het lam dat tussen 2 wolven ingeklemd staat. Of de hongerige die tussen 2 gerechten moet kiezen waarin hij allebei evenveel zin heeft. Hij zal net zo lang twijfelen tot hij van honger omkomt. Nog een extra vergelijking volgt, de jagende hond tussen 2 hindes.

De twijfel

Beatrice doorziet Dantes twijfel en haalt hem eruit. Ze wijst hem op het probleem. Hij heeft gesproken met Constantia en Piccarda. Zij zijn in een lager deel van de hemel omdat ze zijn tegengewerkt door mannen. Ze werden onder dwang uit het klooster gehaald. Hoe kun je dan nog goed doen? En de andere vraag is dat de zielen terugkeren tot de sterren volgens Plato.

Beatrice legt het hem haarfijn uit. Zielen kunnen niet liegen, maar er gelden hier wel 2 waarheden. Soms doet iemand ook iets onder dwang.  Het geweld van de ene mengt zich met de wil van de ander. Soms doe je iets kwaads om goeds voort te brengen. Stervelingen als Dante snappen dat niet.

Onrustige ziel

De dankbaarheid van Dante is groot. Zijn onrustige ziel komt tot rust, zoals een opgejaagd dier weer tot rust komt in zijn veilige hol. Een vergelijking die net als de eerder Uit de waarheid groeit ook de twijfel en daarmee introduceert hij meteen zijn volgende vraag. Kun je gemaakte beloftes ook inwilligen met andere goede dingen die je doet.

Hierop kijkt Beatrice hem aan. Haar met goddelijke liefde vervulde blik, wordt Dante teveel. Hij valt bijna in zwijm bij het zien van die vonken goddelijke straling.

de wolf en het lam

twijfelen naast de hinde

welk maaltje wordt het

Literatuur

De hier gebruikte vertaling is van A.S. Kok uit 1864. Het was de eerste integrale vertaling van Dantes meesterwerk in het Nederlandse. Er zijn daarna vele vertalingen van de Goddelijke komedie verschenen. Naar believen wissel ik de citaten af uit deze enorme hoeveelheid vertalingen.